Vrouwen zonder mannen |

Vrouwen zonder mannen

Gepubliceerd augustus 16, 2011

Verboden thema’s in Iraanse film

Schrijfster Shahrnush Parsipur en kunstenares Shirin Neshat zien de vrouw als mens met een individuele en spirituele ontwikkeling. Daarmee gaan ze in tegen het conservatieve beeld dat in Iran bestaat van vrouwen als maagden, moeders en echtgenoten. Zij stellen in hun werk de vraag of vrouwen beter af zijn zonder mannen.

Door Anne de Haan

De Iraanse autoriteiten beschouwen Neshat en Parsipur als aanhangers van het omstreden feminisme. Daarom hebben ze Parsipur diverse malen opgepakt en in de gevangenis gezet en mag Neshat Iran niet meer in. De vrouwen wonen momenteel in de Verenigde Staten om daar samen ongestoord te kunnen werken aan een vijfdelige film. Deze heet Zanan bedun Mardan (Vrouwen zonder mannen) en is gebaseerd op de gelijknamige bestseller van Parsipur, die in Iran verboden is. Maar helaas zijn er slechts twee van de vijf delen klaar. Wanneer de overige delen klaar zullen zijn, is nog onduidelijk.

Khomeiny

Als tiener was Shahrhush Parsipur (1946) geen traditioneel Iraans meisje. Ze was erg geonteresseerd in de westerse cultuur, die door orthodoxe Islamitische groeperingen wordt verfoeid. Zo las ze Dostoyevsky, Hemingway en Dickens. Ze was ook een van de eerste vrouwen die studeerde aan de universiteit van Teheran. Tijdens haar studie sociologie publiceerde zij al verhalen en werkte ze als producer voor de Iraanse nationale televisie en radio. Toen in 1974 onder het regime van de Sjah twee dichters werden gexecuteerd, nam ze uit protest ontslag. Ze werd gearresteerd en voor korte tijd gevangen genomen. In 1981 werd ze opnieuw gevangen genomen, omdat haar broer een archief had van verboden politieke publicaties. Parsipur verbleef toen vier jaar en zeven maanden in de gevangenis. Hier werd ze vele malen mishandeld, omdat ze voor haar mening uitkwam en zich niet aanpaste aan de voorschriften. Ook wilde ze niet bidden. Na de publicatie van Vrouwen zonder mannen heeft ze nog twee keer kort vastgezeten. In datzelfde jaar riep Ayatollah Khomeiny de fatwa uit over Salman Rushdie. Het klimaat werd te grimmig en Parsipur vestigde zich in 1990 in de VS. In 1994 keerde ze nog eenmaal terug naar Iran voor een korte periode.

Shirin Neshat werd in 1957 geboren in Iran en werkt momenteel in New York. Op haar zeventiende vertrok ze vanuit haar vaderland naar Los Angeles om een opleiding aan de kunstacademie te volgen. Tijdens haar verblijf in de Verenigde Staten brak de revolutie uit en greep Ayatollah Khomeiny de macht. Pas in 1990 bracht ze voor het eerst weer een bezoek aan haar vaderland. Deze hernieuwde kennismaking maakte diepe indruk op Neshat en vormde de directe aanleiding voor haar werk uit de jaren negentig. Het is een commentaar op de ongelijke verhoudingen tussen de mannen en vrouwen in de Islamitische wereld. Haar eerste installaties en foto’s zijn in het zwart-wit. Haar latere werk, zoals Zarin en Mahdokht zijn in kleur. In 1998 won ze met de installatie Turbulent De gouden Beer in Venetik, een belangrijke kunstprijs. Neshat heeft onlangs een grote overzichtstentoonstelling in het Stedenlijk Museum CS gehad.

Sprookje

Het boek Zanan bedun mardan van Shahrnush Parsipur is een magisch realistisch sprookje over vijf vrouwen, die slechte (of helemaal geen) ervaringen hebben met mannen. Mahdokht is maagd en verandert in een boom. De prostituee Zarrinkolah ontvlucht haar bordeel. De maagdelijke vriendinnen Munis en Faizeh verlaten rond hun dertigste zonder permissie het ouderlijk huis omdat ze niet eeuwig op een man willen wachten. Farokklaqa tenslotte vermoordt per ongeluk haar onsympathieke echtgenoot en koopt van de erfenis de idyllische tuin in Karaj waarin Mahdokht als boom geworteld is. Afzonderlijk van elkaar gaan de andere vrouwen ook naar deze tuin waar ze samen met Farokklaqa een kleine gemeenschap opzetten. Hier heerst geen dominante mannencultuur en kunnen de vrouwen hun eigen identiteit en spiritualiteit ontwikkelen. Parsipur wil met haar boek kanttekeningen zetten bij de privileges van mannen. Eerwraak is bijvoorbeeld zo’n privilege. Een van de mannen in het verhaal vermoordt zijn achtendertigjarige zus Munis, omdat zij de familie ten schande heeft gemaakt. Ze was een maand lang van huis weggeweest en wie weet was ze misschien wel ontmaagd. In werkelijkheid heeft Munis een boek over seksualiteit gelezen, maar heeft ze geen seks gehad. Haar vriendin Faizeh vindt het normaal dat de broer eerwraak pleegde en helpt hem zelfs het lijk in de tuin te begraven. Een paar dagen later herrijst Munis letterlijk uit het graf en blijkt ineens over een nieuwe gave te beschikken. Zij kan nu gedachten lezen. Wanneer haar veertigjarige broer op diezelfde dag met een piepjong meisje trouwt, laat zij hem enorm schrikken. Niet alleen ziet hij dat zijn zus weer leeft, maar ze vertelt hem ook nog dat zijn kersverse bruid geen maagd meer is.

In conservatieve Islamitische milieus zijn alleen maagdelijke vrouwen goede mensen. Shahrnush Parsipur wil in haar boek duidelijk maken dat maagdelijkheid an sich niet relevant is om op spiritueel niveau te kunnen groeien. Zij laat de vijf vrouwen in het boek op een andere manier tegen het thema zuiverheid aankijken en hun spiritualiteit op verschillende magische manieren beleven. De twee uiterste tegenpolen hierin zijn de veertigjarige maagdelijke lerares Mahdokht en de zesentwintigjarige (ex-)prostituee Zarrinkolah. De lerares wil niet ingaan op de avances van een man uit haar dorp en is hevig geschokt wanneer ze de tuinman betrapt, terwijl hij ligt te vrijen met een tienermeisje. Ze hoopt dat hij het meisje gaat doden, omdat ze nu bedorven is. Mahdokht raakt psychisch in de war en wil veranderen in een boom, omdat ze denkt dat ze daar gelukkiger van wordt. Ze gaat in de rivier in de tuin van Karaj liggen en verandert daadwerkelijk in een boom. Als later in het verhaal de vier andere vrouwen in de tuin zijn aangekomen, voegt zich een man bij hen, die een ondergeschikte rol als tuinman vervult. Zarrinkolah trouwt met hem en baart zijn kind. Het is geen normaal kind, maar een witte lelie die symbool staat voor zuiverheid. Het is een teken dat Allah haar (ziel) heeft gezuiverd. Hoewel Parsipur en Neshat zichzelf geen feministen willen noemen, vatten de Iraanse autoriteiten hun werk wel als zodanig op. In het verhaal van Parsipur zijn de vrouwen immers zelfstandiger dan hoe ze zich volgens de Iraanse maatstaven dienen te gedragen. “Ik geloof dat vrouwen zich teveel bezig moeten houden met hun maagdelijkheid. Dit blokkeert hun spirituele en intellectuele groei. In politieke zin kunnen zij zichzelf ook niet uitdrukken. In mijn werk wil ik hier aandacht aan besteden.” aldus Parsipur.

Naaktheid

Shirin Neshat is gefascineerd door de ideeenwereld van de schrijfster. Zij is het er helemaal mee eens dat vrouwen in de Islamitische wereld de kans moeten krijgen hun eigen identiteit te ontwikkelen. Neshat maakte een aantal video-installaties die gebaseerd zijn op karakters uit het boek Zanan bedun mardan. Mahdokht uit 2004 en Zarin uit 2005 zijn haar meest recente videokunstwerken. Het camerawerk is prachtig, indringend met vale kleuren en zwart-wit. Het verhaal is vol mysterie en symboliek. Mahdokht bestaat uit drie projecties op een lange wand. Hier ziet men betoverende beelden van een stromend beekje in de mist dat Neshat vanuit verschillende hoeken heeft opgenomen. Een vrouw met lang zwart haar breit een trui van gele wol. Er lopen veel kinderen met gele kleding rond en er ligt een dode vrouw in het water. Als je het boek niet hebt gelezen, dan begrijp je als toeschouwer niet direct waar het verhaal over gaat. De scenes hebben eenzelfde onheilspellende sfeer als een magisch realistisch schilderij. In Zarin, met eveneens mooi mysterieus camerawerk, is het verhaal duidelijker: de jonge prostituee Zarin (Zarrinkolah in het boek) werkt in een bordeel. Als ze op een dag de gezichten van haar klanten niet meer kan waarnemen, rent ze in paniek naar een badhuis en schrobt zich tot bloedens toe af. Ze wil haar onkuise verleden van zich afschudden en roept Imam Ali aan om Allah vergiffenis te vragen. Neshat wilde Zarin duidelijk neerzetten als een mens die tegen haar zin in de prostitutie werkt. Geheel tegen de Iraanse mores in filmde zij voor Zarin onder andere naakte lichamen in een badhuis. Neshat: “Het was een moeilijke beslissing, maar ik vond dat dit deel zonder naaktheid minder impact had. Zarin spreekt via haar graatmagere, van elk erotisch verlangen gespeende lijf.’ Neshat ziet dit als een ander soort naakt dan bijvoorbeeld het naakt in ‘Submission’ van Ayaan Hirshi Ali en Theo Van Gogh: “Ik vind het schandelijk om Koranteksten op naakte vrouwenlichamen te gebruiken. Je moet altijd respect tonen voor welke godsdienst dan ook. ‘Submission’ is duidelijk gemaakt om te provoceren.” Aldus Neshat.

Shirin Neshat

De titel Zanan bedun mardan is een verwijzing naar het boek Men without women van Ernest Hemingway, een van Parsipurs favoriete schrijvers. Het leven heeft voor mannen geen zin zonder vrouwen. Ze kunnen ook niet tippen aan de vrouwelijke geest, suggereert Hemingway. Op de vraag of vrouwen zonder mannen beter af zijn, geeft Parsipur geen eenduidig antwoord. Als vrouwen niet hun eigen identiteit mogen ontwikkelen, dan zijn ze beter af zonder mannen. Mahdokht is het sprekende voorbeeld hiervan: als boom plant ze zich zelfs voort zonder man. De ex-prostituee Zarrinkolah vindt uiteindelijk wel een man, maar pas wanneer ze zichzelf mag zijn en haar man haar accepteert zoals ze is. Bij Farroklaqa, Faizeh en Munis komt Parsipur tot een andere conclusie. Munis maakt heel veel mee, gaat zelfs twee keer dood en komt twee keer weer tot leven, maar krijgt geen relatie. Ze vindt uiteindelijk wel haar draai in het leven. De weduwe Farroklaqa en Faizeh trouwen met een man. Ze worden er niet echt gelukkig mee, maar ook niet ongelukkig. Vrouwen zijn dus in sommige gevallen beter af zonder man, maar in andere gevallen valt er best mee te leven.

Heilige boom

“Parsipur baseert haar karakters vaak op de mythe van Tooba. Deze mythe is afkomstig uit de Koran, en gaat over de boom uit het paradijs of de beloofde boom, die in het algemeen wordt omschreven als de vrouwelijke boom.” aldus Neshat.

Tussen 2001 en 2003 maakte Shirin Neshat een serie video’s getiteld ‘Tooba’, waarin zij een vrouw filmt in de stam van een grote vijgenboom. Deze vrouw symboliseert de ziel van de boom. Tooba betekent ‘eeuwig geluk’, iets dat de ongelukkige Mahdokht probeerde te vinden. Shahrnush Parsipur publiceerde in 1989 naast ‘Zanan bedun mardan’ tevens het boek ‘Tuba va ma’na-yi shab’ (Tooba en de betekenis van de nacht) Het is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van een Iraanse vrouw. Zij is erg intelligent, kan goed lezen en schrijven, maar heeft een vreselijk huwelijk. Tooba is niet alleen kritisch ten opzichte van de dominante mannenmaatschappij, maar werpt ook een ander licht op orthodoxe religie en Soefisme. Ook dit boek is niet positief ontvangen door de Iraanse autoriteiten.

Naschrift 30 mei 2010: Dit artikel is geschreven in 2006. De film is nu voltooid en wordt onder de titel Women Without Men op 10 juni in het Nijmeegse Lux vertoond.

Karmijntekst verzorgt: